Historia Wschowy – miasto o bogatym dziedzictwie
Wschowa, położona w sercu Dolnego Śląska i historycznej Wielkopolski, jest jednym z najstarszych miast w regionie, z historią sięgającą średniowiecza. Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z XIII wieku, a prawa miejskie Wschowa uzyskała w 1250 roku, nadając jej rangę samodzielnego ośrodka administracyjnego i handlowego. Dzięki dogodnemu położeniu w pobliżu Odry, miasto szybko stało się ważnym punktem na szlakach handlowych, przyciągając kupców, rzemieślników i artystów z różnych części Europy.
Już w XV i XVI wieku Wschowa zyskała renomę jako ośrodek kulturalny i naukowy. Miasto słynęło z drukarń, warsztatów rzemieślniczych i licznych szkół. W tym czasie powstało wiele zabytkowych kamienic, kościołów i budynków użyteczności publicznej, które do dziś zachwycają swoją architekturą. Wschowa była także miejscem dialogu różnych wyznań – przez wieki współistniały tu społeczności katolickie, protestanckie i żydowskie, co nadało miastu wyjątkowy, wielokulturowy charakter.
W XVII i XVIII wieku Wschowa odegrała ważną rolę w wydarzeniach politycznych i militarnych regionu. Mimo burzliwych czasów, wojny i pożarów, miasto zachowało swój historyczny układ urbanistyczny, który do dziś przyciąga turystów i miłośników historii. W XVIII wieku rozkwitała tu działalność artystyczna i rzemieślnicza, w tym praca drukarzy, którzy przyczynili się do rozwoju kultury piśmienniczej w Polsce i na Śląsku.
W XIX i XX wieku Wschowa przeszła przez okresy rozbiorów, wojen i przemian gospodarczych, zachowując jednocześnie swoje dziedzictwo kulturowe. Zabytkowy rynek, barokowe i renesansowe kamienice, Fara i klasztor przetrwały w dobrym stanie, świadcząc o bogatej historii miasta. Wschowa stała się również miejscem spotkań artystów, literatów i intelektualistów, którzy przyczyniali się do utrzymania lokalnej tożsamości kulturowej.
Historia kamienicy przy ul. Bohaterów Westerplatte 2
Kamienica przy dzisiejszej ul. Bohaterów Westerplatte 2 we Wschowie stoi w miejscu, gdzie od końca XVIII wieku funkcjonowały trzy odrębne posesje. Zmieniały się ich numery i nazwy ulic – od Steinweg, przez Nonnenstraße, aż po współczesny adres – ale niezmiennie było to miejsce ważne dla życia handlowego i rzemieślniczego miasta.
Najstarsze wzmianki mówią o budynku narożnym należącym w latach 1787–1801 do kupca Wincentego Wochalskiego. Sąsiednie domy znajdowały się w rękach rzemieślników, m.in. rymarza Johanna Georga Endama i jego rodziny. W pierwszej połowie XIX wieku posesję przejęli kupcy i przedsiębiorcy, a w jej obrębie istniał już nie tylko dom frontowy, lecz także zabudowania gospodarcze – dom tylny i stodoła.
Przełomowym momentem w dziejach kamienicy był rok 1875, kiedy nieruchomość kupił żydowski kupiec Adolf Bergstein. To za jego czasów rozpoczęła się intensywna rozbudowa obiektu. Powstały nowe przybudówki, zaplecze gospodarcze, a parter przystosowano do funkcji handlowych. Kamienica stopniowo nabierała charakteru dużego, wielofunkcyjnego zespołu zabudowań, łączącego funkcje mieszkalne i usługowe.
Po śmierci żony Bergstein opuścił Wschowę, a w 1901 roku sprzedał nieruchomość Ludwikowi Emilowi Pucherowi, właścicielowi drukarni. Nowy właściciel dokupił sąsiednie posesje i podjął decyzję o radykalnej przebudowie. W latach 1902–1903 powstał projekt nowoczesnej, wieloczłonowej kamienicy, która wchłonęła wcześniejsze budynki i została poszerzona w kierunku północnym. Tak ukształtowany obiekt stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych zabudów tej części miasta.
Drukarnia Pucherów działała w tym miejscu aż do 1945 roku, stanowiąc ważny punkt na mapie kulturalnej i gospodarczej Wschowy. Oprócz niej w budynku funkcjonowały różne sklepy i zakłady rzemieślnicze, m.in. sklep z kapeluszami, farbiarnia oraz punkt handlu tekstyliami. Rozległe zabudowania kamienicy mieściły także liczne mieszkania – zamieszkiwane przez właścicieli, pracowników, służbę i najemców.
W czasie II wojny światowej dom Pucherów stał się schronieniem dla członków rodziny oraz osób przesiedlonych z terenów zagrożonych działaniami wojennymi. Mieszkali tu uchodźcy z Prus Wschodnich, Pomorza Zachodniego i Berlina. Okres ten zapisał się w historii kamienicy jako czas intensywnego zaludnienia i niepewności.
Po 1945 roku budynek, mimo stosunkowo niewielkich zniszczeń wojennych, stopniowo zmieniał swoje funkcje. Działały tu m.in. sklep komisowy, kwiaciarnia, sklep papierniczy, zakład fotograficzny oraz zakład szewski. Przez kolejne dekady drukarnia kontynuowała działalność, kończąc ją dopiero w latach 90. XX wieku.
Dziś kamienica przy ul. Bohaterów Westerplatte 2 pozostaje świadkiem ponad dwustu lat historii Wschowy – miejsca, w którym splatały się losy kupców, rzemieślników, drukarzy, mieszkańców i przybyszy z różnych stron Europy.
Kamienica przy ul. Bohaterów Westerplatte 2 we Wschowie – opis historyczny
Kamienica przy ul. Bohaterów Westerplatte 2 (wcześniej Steinweg 314/315, następnie nr 4/6, także 6/8 i Nonnenstraße 1, róg ul. Pocztowej) została wzniesiona w miejscu trzech posesji należących do różnych właścicieli.
Budynek narożny (nr 459) w latach 1787–1801 należał do kupca Wincentego Wochalskiego (vel Wochatzki). Dom nr 458 był własnością rymarza Johanna Georga Endama (zm. 15.05.1796), a następnie Samuela Gottlieba Endama (zm. 01.11.1814). Dom nr 457 pozostawał w posiadaniu rodziny Lustig.
W latach 1823–1856 właścicielami narożnej posesji byli kupiec Johann Gottlieb Leder i jego żona Johanna Beata z d. Sommer, a następnie ich córka Julianna Friederike oraz jej mąż – fabrykant sukienniczy Wilhelm Rudolph Meissner (zm. 11.04.1877). W granicach posesji znajdował się dom z podwórzem, tzw. dom tylny, oraz stodoła.
W grudniu 1874 r., w wieku 73 lat, pod numerem 314 zmarła niezamężna Karoline Barthol, córka wschowskiego chirurga Gotloba.
W latach 1875–1901 nieruchomość należała do żydowskiego kupca Adolfa Bergsteina i jego żony Johanny z d. Hirsch z Książa Wielkopolskiego (zm. 21.06.1897). Posesję zakupiono za 22 500 marek. Przygotowany w 1875 r., na zlecenie Bergsteina, projekt przebudowy sklepu znajdującego się na parterze zakładał wymianę okien wystawowych i drzwi oraz zamurowanie okna od strony ul. Pocztowej. W tym samym roku mistrz murarski G. Grotte sporządził projekt masywnej, dwukondygnacyjnej przybudówki od strony zachodniej, przeznaczonej na cele mieszkalne, oraz drewnianej stajni.
Sąsiadująca działka od strony północnej należała wówczas do introligatora A. Günthera. Projekty kolejnych aneksów, łączników i budynków zaplecza kamienicy, m.in. kuchni polowej i oficyny (od strony ul. Browarniczej – niem. Brauerstraße), opracował w latach 1886–1891 murarz i cieśla Karl Michel.
W latach 80. XIX w. lokatorami Bergsteinów byli m.in. adwokat Theodor Geissler z żoną Selmą z d. Hajna, weterynarz powiatowy Hermann Kotelmann z żoną Anną z d. Wattmann oraz nauczyciel Królewskiego Gimnazjum dr Karl Thiem z żoną Mathilde.
Po śmierci żony Adolf Bergstein wyprowadził się do Wrocławia. W czerwcu 1901 r. sprzedał dom właścicielowi drukarni, Ludwikowi Emilowi Pucherowi ze Wschowy, za 39 100 marek. Pucher nabył również posesję nr 6 od rentierki Emilie Günther oraz nr 8 od wdowy Karoline Schade.
W 1902 r. nowy właściciel zlecił Michelowi wykucie większych okien wystawowych oraz przywrócenie okna od strony ul. Pocztowej. W 1903 r. opracowano projekt nowoczesnej kamienicy autorstwa murarza i cieśli Richarda Michela. Wieloczłonowy obiekt powstał przez wchłonięcie wcześniej istniejących budynków i został poszerzony w kierunku północnym.
Drukarnia Pucherów funkcjonowała w nowej siedzibie do 1945 r. Od 1923 r. zarządzał nią Emil Pucher junior (zm. 1947) wraz z żoną Else z d. Axt.
W latach 20. XX w. w budynku czynny był sklep z kapeluszami dla kobiet i dziewcząt Arthura Koppego. Według wspomnień byłych mieszkańców działała tam również farbiarnia Zawady (vel Sawade) oraz sklep tekstylny Fischera.
Obszerne zabudowania kamienicy Pucherów pełniły także funkcję mieszkalną dla służby i licznej grupy najemców. W kwietniu 1929 r., pod numerem 4/6, zmarła wdowa Amalia Littmann z d. Chodkiewicz. Od listopada 1940 r. jako pomoc domowa pracowała Emma Weiß z Osowej Sieni.
Wśród lokatorów znajdowały się wdowy: Anna Fischer z d. Kommaschke z Gniezna (w latach 1932–1945), Auguste Schaper ze Starych Drzewiec oraz Marie Wasiński z d. Schaper z Przyczyny Dolnej (dwie ostatnie od stycznia 1941 r.). Mąż Marii, Franz Wasiński, zmarł w 1941 r. we Wrocławiu, w szpitalu wojskowym.
W latach 1943–1945 służącą u wdowy Fischer była Irena Adelina Kramaschke z d. Friedensberger z Jabłonnej (niem. Waldgabel), gmina Rakoniewice, która przyjechała z Berlina.
W 1942 r., przy Steinweg 6, odnotowano rzeźnika Paula Beiera, a w 1943 r. robotnicę Helenę Johannę Griesinger z d. Staff z córką Hannelore Eriką, które przyjechały z Oranienburga.
W sierpniu 1943 r. dom Pucherów stał się miejscem zamieszkania dla Elfriede Ehrlich z Polkowic (niem. Heerwegen) i jej córki Karin, przybyłych z miejscowości Szczycieńko (niem. Klein Schönberg) na Pomorzu Zachodnim.
We wrześniu 1944 r. pojawiła się Elisabeth Herrmann z dziećmi: Eriką, Horstem, Dieterem i Giselą. Do Wschowy trafili jako przesiedleńcy – uciekinierzy z Nidzicy (niem. Neidenburg) w Prusach Wschodnich.
W 1947 r. stan zniszczeń budynku przy ul. Marszałka Koniewa 2 (6/8) oceniono na 20%. W latach 1945–1949 w jednym z lokali sklep komisowy prowadziła Weronika Zienkiewicz (zameldowana od 19.05.1945 r.). Od maja 1946 r. czynny był również sklep galanterii szklanej i porcelany Ireny Cieśniewskiej z Warszawy, który w lutym 1947 r. został odnotowany jako kwiaciarnia obywatelki Niesiołowskiej.
W październiku 1947 r. sklep artykułów piśmienniczych otworzył Felicjan Dominiczak z Krążkowa (powiat inowrocławski). W latach 60. i 70. XX w. na parterze funkcjonował zakład szewski i cholewkarski, a obok, już od 1949 r., mieścił się zakład fotograficzny „As” należący do Ryszarda Trybockiego. Drukarnia działała do lat 90. XX w.
Przedstawiona historia kamienicy oparta jest na opracowaniu Dariusza Czwojdraka „Wschowskie ulice. Polskie Przedmieście (1)”, powstałym w ramach projektu dokumentującego dzieje zabudowy i mieszkańców Wschowy. Publikacja bazuje na materiałach archiwalnych, dawnych planach, księgach adresowych i źródłach meldunkowych:
Autor: Dariusz Czwojdrak,
Wschowskie ulice. Część II – Polskie Przedmieście (1),
wyd. Stowarzyszenie Czas A.R.T., Wschowa 2018.